تبلیغات
هوشنگ متولی جویباری - فقه و تاویل نصوص
 
هوشنگ متولی جویباری
مازنده به آنیم که آرام نگیریم موجیم که آسودگی ماعدم ماست من این وبلاگو واسه ترویج حقیقت دین درست کرده ام امیدوارم گامی موثرباشد
درباره وبلاگ
مطالب اخیر
نظرسنجی
نظر بدهید....





    اگر چه اختلاف میان فقها و روشنفكران دینی انكارناشدنی است، این وجه اشتراك شان نیز قابل اغماض نیست كه هر دو دغدغه مند تداوم یافتن حیات دین و دستورات دینی در دنیای جدیدند.

    پرسشی كه از دیرباز نزد فقیهان مطرح بوده این است كه چگونه می توان فاصله تاریخی بین عصر صدور روایات با عصر اجتهاد را پر كرد. به تعبیر دیگر، چگونه می توان روایتی را كه در شرایط و موقعیت خاصی رخ داده است به شرایط امروز تعمیم داد.

    در سنت دینی و روایی ما دسته یی از روایات وجود دارد كه با معیارهای امروز سازگار نیست و در بعضی موارد، ظواهر این روایات را نمی توان تعمیم داد. ظاهر برخی از این روایات با حكم عقل در تعارض است و دسته یی دیگر با باورهای مسلم كلامی یا احكام فقهی در تعارضند. با این روایات چگونه باید مواجه شد؟ چگونه می توان این تعارض را از میان برداشت؟ آیا باید این روایات را كنار گذاشت؟ یا آنكه با وجود این ناسازگاری باید به ظاهر آنها عمل كرد؟ فقهای نواندیش كه دغدغه هماهنگی فقه با دنیای معاصر را داشته اند، به دنبال راهكاری برای حل این تعارض بوده اند. اثر زمان و مكان در اجتهاد امام خمینی، فهم اجتماعی نصوص محمد جواد مغنیه، نظرات شهید صدر و ثابت و متغیر مطهری، همگی پاسخ به این پرسش بوده اند.

    یكی از راهكارهایی كه برای حل این تعارض وجود دارد تاویل این روایات است. به این معنا كه از ظاهر روایات دست بكشیم و به معنای غیر ظاهر آنها كه با حكم عقل یا احكام مسلم فقهی و كلامی سازگار است تمسك كنیم. البته ظاهر آن روایت را كنار نمی گذاریم، بلكه با قاعده فقهی «قضیه فی واقعه» آن را مختص به یك واقعه تاریخی می كنیم.

   

    اهمیت تاویل

    تاویل نصوص اختصاص به فقه ندارد و عرفا و فلاسفه نیز هر كدام، با سبك خاص خود دست به تاویل می زنند، اما تاویل در فقه از دو جهت اهمیتی دو چندان دارد: اول آنكه فقها بیش از دیگران معتقد به حجیت ظواهر هستند، به طوری كه می توان گفت ظواهر و حجیت آن، پایه و اساس همه استدلال های فقهی است، حال آنكه برای تاویل باید دست از این ظواهر برداشت و به معنای غیر ظاهر تمسك كنیم. جهت دوم اهمیت تاویل در فقه حساس بودن آن است. از آنجا كه فقه حكم رفتارها و دستورات عملی را ارایه می كند اگر باب تاویل در فقه گشوده شود آیا اساسا می توان فقه را حفظ كرد. به تعبیر دیگر آیا باز شدن راه تاویل به زوال فقه نمی انجامد؟

   

    تعریف تاویل

    تاویل به معنای دست كشیدن از معنای ظاهری یك روایت است. سید مرتضی در رساله یی كه اصطلاحات فقهی و كلامی را توضیح می دهد در تعریف تاویل می گوید: «التاویلُ رد احدِ المعنیین و قبول معنی آخر بدلیل یعضدُه و إن كان الاولُ فی اللفظ اظهر» بر این اساس عدول از یك معنای اظهر باید به اتكا یك دلیل باشد. مجلسی هم در مرآه العقول مشابه این تعریف را آورده است: «التاویل تنزیل الكلام علی غیرالظاهر. » در واقع تاویل به معنای آن است كه معنای ظاهر روایت را فرونهیم و به معنای غیر ظاهر اخذ كنیم.

   

    ضرورت تاویل

    همه فقها بالاتفاق با وجود همه اختلافات حجیت ظواهر را پذیرفته اند. با وجود این، گاهی مانعی وجود دارد كه نمی توان به ظاهر یك روایت التزام پیدا كرد و باید از آن معنا عدول كرد. گاهی فقیه با نصی مواجه می شود كه معنای ظاهری آن برای او غیرعقلانی است در این زمان دو راه پیش روی فقیه است: اول آنكه نص را كنار گذارد و دوم آنكه آن را تاویل كند و معنایی را بپذیرد كه عقل آن را تایید كند. گاهی نیز معنای ظاهری یك نص با معانی دیگری كه در نصوص دیگر وجود دارد ناسازگار است. یك راه برای حل این ناسازگاری، تاویل دسته یی از نصوص به نفع دسته یی دیگر است. شیخ طوسی كتاب استبصار خود را به همین منظور نوشته است.

   

    پیش فرض‌های تاویل

    كسی كه تاویل را می پذیرد در واقع سه پیش فرض را پذیرفته است: اول اینكه در شریعت حكم خلاف عقل وجود ندارد، دوم آنكه ائمه اطهار در بیان احكام دینی دچار خطا و اشتباه نمی شوند و آنچه می گویند هیچ تناقضی نیست، پیش فرض سوم كه از دو دیگر مهم تر و كلیدی تر است آن است كه ما به عنوان مخاطب نصوص حق داریم تشخیص خود را ملاك قرار داده و فهم خود را برای عقلانی بودن یا نبودن آن معیار بدانیم. خدشه در هر كدام از این سه پیش فرض جایی برای تاویل باقی نمی گذارد. اگر كسی باور داشته باشد كه نیازی نیست احكام شریعت عقلانی باشد، یا امامان بری از خطا نیستند یا اینكه حقیقت شریعت در اختیار عقل ناب است كه از دسترس عقل ما خارج است، در این سه صورت نمی تواند به تاویل تمسك كند و باید فهم خود را تخطئه كند. همه فقهایی كه دست به تاویل زده اند به نوعی این سه پیش فرض را تلقی به قبول كرده اند، هرچند به آن تصریح نكرده باشند. سید محمد مجاهد فرزند صاحب ریاض مولف كتاب مناهل می گوید: «یجب ارتكاب التاویل لامتناع التناقض فی كلام الحكیم.
اصول تاویلمهم ترین بحث در باب تاویلات فقهی اصول حاكم بر آن است. به بیان دیگر، چه زمانی می توانیم از معنای ظاهری یك نص صرف نظر كرده و دست به تاویل بزنیم؟ در سه موضع فقها این كار را كرده اند:

1.     زمانی كه ظاهر یك روایت با یك دلیل عقلی تعارض داشته باشد: اگر ظاهر یك روایت با یك دلیل عقلی متعارض بود باید از معنای ظاهری دست كشیده و به معنای غیر ظاهر كه عقلانی است اخذ شود. در اینجا دو نكته باید در نظر گرفته شود: اول اینكه تنها حكم یقینی عقل است كه می تواند صائب باشد و ظنون عقلی كارایی ندارد و نكته دوم آنكه در حكم عقل تفاوتی بین حكم عقل نظری یعنی بدیهیات عقلی و حكم عقل عملی نیست. به دیگر بیان، اگر ظاهر یك روایت با یك حكم یقینی اخلاقی هم تعارض داشت باید از معنای ظاهری آن دست كشید. برای نمونه، مجلسی ذیل روایت «إن المیت یعذبُ بِبُكاءِ اهلِه» می گوید: « هی موولهٌ» یعنی نمی توان این رای را پذیرفت كه كسی به خاطر گریه خانواده اش عذاب شود: چرا كه حكم اخلاقی یقینی می گوید: مجازات یكی به خاطر گناه دیگری قطعا از مصادیق ظلم است و ظلم اخلاقا قبیح است، لذا ظاهر این روایت كه ظلم را روا می دارد نمی تواند پذیرفته شود.

2.     اگر ظاهر روایت با مبانی فقهی و كلامی مسلم شیعه متعارض باشد: از نظر فقها یك سری اصول مسلم كلامی و فقهی وجود دارد كه باید ظواهر روایات را با آن اصول مسلم بسنجیم، اگر متعارض بود باید از معنای ظاهری دست كشیده و تاویل كنیم. مثلاروایت داریم كه «إن تارك الفریضهِ كافرٌ. » بر اساس ظاهر این روایت باید كسی را كه نمازش ترك شود كافر بدانیم حال آنكه بر اساس اصول مسلم شیعه، ترك عملی نماز به تنهایی، موجب كفر نمی شود. روایت معروف دیگری داریم كه «حُب علی حسنهٌ لایضُر معها سیئهٌ» ظاهر این روایت می گوید كه محبت علی علیه السلام حسنه یی است كه هیچ گناهی نمی تواند به آن ضرر بزند. اگر این روایت را همین طور به مردم ارایه كنیم چه برداشتی خواهند داشت؟ آیا ظاهر این روایت پذیرش اباحی گری نیست كه با اصول مسلم فقه شیعه در تعارض است؟ مرحوم میرزای قمی در جامع الشتات این روایت را نقل كرده است و گفته كه به ظاهر این روایت نمی توان اخذ كرد: چرا كه با مبانی دینی ناسازگار است. همین مطلب طی استفتایی از مرحوم تبریزی هم پرسیده شده است كه ایشان هم اخذ به ظاهر این روایت را رد كرده است.

3.     جایی كه ظاهر روایت با دیگر احكام فقهی ناسازگار باشد: اگر ظاهر یك روایت با یك حكم فقهی دیگر متعارض بود نیز باید آن روایت را تاویل كرد. كلینی در كتاب الحجه بابی دارد با عنوان «الارضُ كلها لِلإمام». در این باب روایتی است كه ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل كرده است كه می فرماید: «اما علِمت ان الدنیا و الاخِره للإمام یزعُها حیث یشاء و یدفعها إلی من یشاء» آیا این روایت می گوید كه مالكیت حقوقی از آن امام است یا مالكیت فلسفی را از آن امام می داند؟ آیا منظور سلطه تشریعی است یا صرفا یك نوع اولویت را برای امام در نظر گرفته است؟ امام خمینی در كتاب البیع پس از نقل این روایت می گوید: «لابد من نحو تاویل و توجیه فیها بعد عدم جواز الاخذ بظاهرها» یعنی این روایت كه با احكام فقهی ناسازگار است باید تاویل شود.

   

راهكارهای فقها برای تاویل

    یكی از راهكارهای فقها برای تاویل تشخیص شرایط صدور روایات است: چرا كه در این صورت می توان به معنای واقعی نص كه مراد واقعی متكلم است نزدیك شد. اصولازمانی نیاز به تاویل پیدا می شود كه نص از فضای صدور روایت تفكیك می شود و فاصله تاریخی میان عصر صدور روایت با زمان فهم روایت ایجاد می شود و بسیاری از خصوصیات و شرایط زمان صدور روایت نادیده گرفته می شود. در این گونه مواقع كه فقها با روایتی مواجه می شوند كه معنای ظاهری آن خلاف استظهار امروزی است از تعبیر «قضیهٌ فی واقعه» استفاده كرده اند. «قضیه فی واقعه» یعنی این روایت اختصاص به شرایط و خصوصیاتی است كه ما آن شرایط و خصوصیات را نمی دانیم. لذا نمی توانیم آن را تعمیم دهیم. البته فقها در این گونه موارد نص را كنار نمی گذارند بلكه می گویند كه این روایت مربوط می شود به یك واقعه تاریخی كه ما شرایط و خصوصیات آن را نمی دانیم و می گوییم اختصاص به آن واقعه دارد. یك مثال در بحث مقدار جزیه است، فقها روایاتی را كه مقدار جزیه را مختلف ذكر كرده اند به عنوان «قضیه فی واقعه» گرفته اند.

    فقها به جایگاه تاریخ به عنوان یك منبع برای استنباط احكام باور ندارند و نمی پذیرند كه از یك حادثه یك قاعده استنباط كرد. از یك حادثه به یك قاعده رسیدن كار ساده یی نیست و عموما فقها احتیاط كرده اند. «قضیه فی واقعه» را فقها در جایی به كار می برند كه احساس كنند روایت با اصول كلی متعارض است. در روایت صحیحه ابی بصیر در وسایل الشیعه آمده است: «سُئِل ابوجعفر علیه السلام عن غلام لم یدرك و إمراهٌ قتلارجلاخطا فقال إن خطا المراه و الغلام عمدٌ فإن احب اولیاء المقتول ان یقتلوهما قتلوهما». از امام صادق علیه السلام درباره جوان نابالغی كه با همدستی یك زن به خطا مردی را به قتل رسانده اند پرسیده شده است كه امام در پاسخ فرموده اند خطای آن جوان نابالغ و زن در حكم عمد است و اولیای دم می توانند این زن و بچه را قصاص كنند. مرحوم صاحب جواهر ذیل این روایت می گوید: «قضیه فی واقعه». یعنی این حكم اختصاص به همان مورد دارد. شاید حضرت می دانسته است كه در این مورد خاص، خطا نبوده است. ظاهر این روایت با اصول مسلم در تعارض است و نمی توان به آن عمل كرد.

    نكته نهفته در این قاعده آن است كه ارتباط نص با شرایط صدور فراموش نشود و هر كجا ناسازگاری بین ظاهر روایات با حكم عقل یا اصول مسلم فقهی و كلامی یا احكام دیگر فقهی هست و گمان می رود كه نص كلیت دارد می توان به این قاعده «قضیه فی واقعه» پناه برد.

   

    برش 1

    كسی كه تاویل را می پذیرد در واقع سه پیش فرض را پذیرفته است: اول اینكه در شریعت حكم خلاف عقل وجود ندارد، دوم آنكه ائمه اطهار در بیان احكام دینی دچار خطا و اشتباه نمی شوند و آنچه می گویند هیچ تناقضی نیست، پیش فرض سوم كه از دو دیگر مهم تر و كلیدی تر است آن است كه ما به عنوان مخاطب نصوص حق داریم تشخیص خود را ملاك قرار داده و فهم خود را برای عقلانی بودن یا نبودن آن معیار بدانیم.

   

 برش 2

    تاویل نصوص اختصاص به فقه ندارد و عرفا و فلاسفه نیز هر كدام، با سبك خاص خود دست به تاویل می زنند، اما تاویل در فقه از دو جهت اهمیتی دو چندان دارد: اول آنكه فقها بیش از دیگران معتقد به حجیت ظواهر هستند، به طوری كه می توان گفت ظواهر و حجیت آن، پایه و اساس همه استدلال های فقهی است، حال آنكه برای تاویل باید دست از این ظواهر برداشت و به معنای غیر ظاهر تمسك كنیم. جهت دوم اهمیت تاویل در فقه حساس بودن آن است.



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
نظرات ()
چهارشنبه بیست و پنجم اردیبهشت 1398 ساعت 14 و 40 دقیقه و 08 ثانیه
erectile implants side effects http://viagralim.us erectile implants side effects !
Having read this I thought it was really informative. I appreciate you finding the time and effort to put this informative article together. I once again find myself spending a lot of time both reading and posting comments. But so what, it was still worthwhile!
یکشنبه بیست و ششم شهریور 1396 ساعت 22 و 24 دقیقه و 18 ثانیه
Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of
any widgets I could add to my blog that automatically tweet my newest twitter updates.

I've been looking for a plug-in like this for
quite some time and was hoping maybe you would
have some experience with something like this. Please let me know if you run into anything.
I truly enjoy reading your blog and I look forward to your
new updates.
شنبه هفتم مرداد 1396 ساعت 02 و 13 دقیقه و 36 ثانیه
Attractive section of content. I just stumbled upon your
weblog and in accession capital to assert that I acquire in fact enjoyed account your blog posts.
Any way I'll be subscribing to your augment and even I achievement you
access consistently rapidly.
جمعه ششم مرداد 1396 ساعت 20 و 49 دقیقه و 58 ثانیه
Thanks for finally talking about >هوشنگ متولی جویباری - فقه و تاویل نصوص <Loved it!
شنبه نهم اردیبهشت 1396 ساعت 00 و 55 دقیقه و 16 ثانیه
I am regular reader, how are you everybody? This post posted at this web page is in fact nice.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر





آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی